Quán nước chè đầu ngõ

Không có hệ thống chính trị nào “ưu việt tuyệt đối”, chỉ có mô hình tương đối tốt hơn trong những điều kiện nhất định. Một hệ thống chính trị đáng gọi là tốt cần đạt đồng thời năm tiêu chí: quyền lực bị kiểm soát (không ai đứng trên luật), có khả năng sửa sai (thay chính phủ mà không đổ máu), hiệu quả quản trị đủ tốt (nhà nước vận hành được), tự do cá nhân được bảo vệ thực chất, và ổn định dài hạn (không phụ thuộc vào “minh quân”). Nhiều hệ thống chỉ đạt 2–3 tiêu chí, do đó không thể gọi là ưu việt. Hệ thống tốt nhất không phải hệ thống không sai, mà là hệ thống cho phép sửa sai với chi phí thấp nhất.

Nếu buộc phải chọn “ưu việt tương đối nhất hiện nay”, câu trả lời phụ thuộc vào mục tiêu đặt ra. Nếu hỏi về hệ thống tốt nhất cho con người sống lâu dài, an toàn, có quyền và có tương lai, đó là dân chủ nghị viện đa đảng – nhà nước pháp quyền – xã hội tin cậy cao như ở Bắc Âu (Thụy Điển, Na Uy, Đan Mạch, Phần Lan), Đức, Hà Lan, Canada, New Zealand. Nếu hỏi về hệ thống tăng trưởng nhanh và làm dự án lớn, đó là mô hình tập trung quyền lực như Trung Quốc. Nếu hỏi về hệ thống tối đa hóa tự do cá nhân và sáng tạo, đó là Mỹ.

Nhóm Bắc Âu và một số nước Tây Âu

Điểm nổi bật của nhóm này là quyền lực bị khóa trong lồng thể chế. Không có tổng thống quyền lực quá lớn, chính phủ phải dựa vào quốc hội, hệ thống liên minh đảng phái khiến không ai muốn làm liều. Vì thế rất khó xuất hiện độc tài cá nhân, sùng bái lãnh tụ hay chính sách cực đoan. Hệ thống đa đảng tạo lựa chọn thật sự, bầu cử tỷ lệ giúp mọi phiếu đều có giá trị, chính phủ thay đổi êm thuận mà không gây sốc. Khi có sai sót, hệ thống có thể sửa chữa mà không cần cách mạng.

Đây cũng là những nơi có nhà nước pháp quyền thực chất. Quan chức sợ luật hơn sợ cấp trên, công an sợ tòa, chính phủ sợ báo chí. Công chức được tuyển chọn gắt, quy trình minh bạch, tham nhũng rất thấp, luật được thực thi nghiêm. Bộ máy có ít tầng trung gian, lương đủ cao để không cần tham nhũng. Thuế cao nhưng dịch vụ công thực chất, phúc lợi không phải khẩu hiệu. Nhà nước mạnh nhờ luật, không phải nhờ công an.

Một yếu tố quan trọng không kém là văn hóa tin cậy cao. Các đặc điểm trên nghe có vẻ đơn giản nhưng thực tế là kết quả của hàng trăm năm xây dựng thể chế và văn hóa. Tin cậy là sản phẩm của lịch sử lâu dài, không thể “ra lệnh” được. Không có tin cậy, mô hình Bắc Âu không hoạt động. Một vấn đề quan trọng khác là thứ tự phát triển: Bắc Âu giàu trước, có đạo đức lao động cao, công nghiệp hóa sớm, và nhà nước sạch trước khi mở phúc lợi. Phúc lợi là phần thưởng, không phải bàn đạp. Nhiều nước muốn làm ngược lại – lấy phúc lợi làm động lực phát triển – nhưng không có nền tảng thể chế vững chắc.

Ở các nước đang phát triển, bộ máy cồng kềnh, tuyển dụng dựa vào quan hệ, lương thấp dẫn đến bù bằng “ngoài luồng”. Phúc lợi khi đó không đến tay người dân mà bị “rò rỉ” qua các tầng trung gian. Mô hình Bắc Âu cũng cần ổn định lâu dài và không chịu được sốc chính trị. Ở xã hội chia rẽ mạnh, phúc lợi bị chính trị hóa, đảng này lên đảo chính sách đảng kia, không có tính liên tục. Nhiều nước thất bại vì chỉ lấy thuế cao và trợ cấp nhiều, nhưng bỏ qua tòa án độc lập, báo chí tự do và minh bạch ngân sách. Kết quả là nhà nước có phúc lợi nhưng không công bằng, dân bất mãn hơn cả trước khi có phúc lợi.

So sánh với các mô hình khác

Mỹ là một mô hình dân chủ mạnh nhưng “gai góc”. Ưu điểm rõ ràng: tự do cá nhân rất cao, đổi mới và sáng tạo mạnh, truyền thông độc lập thật. Nhưng hai đảng phân cực, tiền thao túng chính trị, khó cải cách sâu. Mô hình Mỹ rất tốt cho sáng tạo nhưng kém cho đồng thuận xã hội.

Trung Quốc đại diện cho mô hình hiệu quả ngắn hạn nhưng có rủi ro dài hạn. Ra quyết định cực nhanh, huy động tài nguyên mạnh, phù hợp giai đoạn công nghiệp hóa. Tuy nhiên, không có cơ chế sửa sai thật, quyền lực tập trung dẫn đến rủi ro lớn, thành công phụ thuộc vào lãnh đạo. Mô hình này tốt nếu lãnh đạo đúng nhưng nguy hiểm nếu sai.

Singapore là trường hợp quản trị xuất sắc nhưng không phổ quát. Nhà nước tinh gọn, chống tham nhũng cực mạnh, hiệu quả cao. Nhưng tự do chính trị hạn chế, phụ thuộc vào một đảng lâu dài, không mở rộng được cho xã hội lớn. Đây là mô hình “xuất sắc nhưng đặc thù”.

Châu Âu không đồng nhất

Tất cả các nước châu Âu đều có bầu cử tự do, đa đảng và nhà nước pháp quyền. Nhưng dân chủ không phải một kiểu, mà là cả họ mô hình – và chênh lệch chất lượng giữa các nước dân chủ là rất lớn. Ba tầng khác biệt quan trọng là thiết kế quyền lực, chất lượng bộ máy, và văn hóa chính trị.

Về thiết kế quyền lực, Bắc Âu, Đức và Hà Lan có nghị viện thực chất với quyền lực phân tán. Thủ tướng yếu hơn quốc hội, liên minh đa đảng là bình thường, không có “lãnh tụ quốc gia” quá mạnh. Ở Đức, thủ tướng khó làm liều, muốn thông luật phải thương lượng, rất khó đảo lộn hệ thống. Ngược lại, Pháp có tổng thống rất mạnh trong chế độ bán tổng thống. Tổng thống kiểm soát đối ngoại, bổ nhiệm thủ tướng, có thể giải tán quốc hội. Quyền lực tập trung vào cá nhân khiến khi gặp tổng thống kém, xã hội dễ bất ổn, biểu tình thường xuyên, cải cách gây sốc. Ý và Tây Ban Nha lại có nghị viện yếu và chính phủ mong manh. Liên minh dễ vỡ, thay thủ tướng liên tục, chính sách thiếu nhất quán. Ý có hàng chục chính phủ từ sau Thế chiến II.

Về chất lượng bộ máy, Bắc Âu và Đức có bộ máy nhỏ gọn nhưng rất hiệu quả – công chức được tuyển chọn nghiêm ngặt, lương cao, quy trình minh bạch, tham nhũng gần như không có. Pháp, Ý, Tây Ban Nha có bộ máy cồng kềnh hơn, truyền thống quan liêu nặng, lợi ích nhóm ăn sâu. Luật có nhưng thực thi không đều.

Về văn hóa chính trị, Bắc Âu và Đức có văn hóa tin cậy cao, dân tuân luật tự giác, ít biểu tình, cải cách được thực hiện êm thuận. Pháp, Ý, Tây Ban Nha có văn hóa phản kháng mạnh, bất tuân dân sự phổ biến, chính trị mang tính cảm xúc. Ở Pháp, biểu tình là “truyền thống chính trị” và mỗi cải cách lớn đều có khủng hoảng.

Vì những khác biệt này, Pháp, Ý, Tây Ban Nha tuy vẫn tốt để sống nhưng hệ thống dễ dao động hơn, quyền lực hoặc quá tập trung (Pháp) hoặc quá phân mảnh nhưng yếu (Ý, Tây Ban Nha), và chi phí xã hội khi sửa sai cao hơn nhóm Bắc Âu – Đức.